Τα χωριά μας στα οθωμανικά κατάστιχα | Μέρος 1ο

Η αποδυναμωμένη και παρηκμασμένη αυτοκρατορία των Ρωμαίων (Βυζάντιο) φτάνει στο τέλος της με την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453. Παράλληλα, στην ηπειρωτική Ελλάδα η οθωμανική κατάκτηση, στο μεγαλύτερο μέρος της, είχε ήδη συντελεστεί αρκετές δεκαετίες νωρίτερα. Ως συνέπεια της διαμόρφωσης αυτού του νέου διοικητικού και στρατιωτικού συστήματος, τα χωριά μας εντάχθηκαν στο "Σαντζάκι" (διοικητική επαρχία) των Τρικάλων (Tırhala Sancağı) και ειδικότερα στο μικρότερο γεωγραφικό τμήμα του "Ναχιγέ" του Καρπενησίου (Nahiye-i Kerpinis).

Η νέα σειρά δημοσιεύσεών μας, με λεπτομερή ιστορικά στοιχεία, βασίζεται στην σωζόμενη αναλυτική οθωμανική απογραφή του Σαντζακίου Τρικάλων (1454/1455), γνωστή στη διεθνή έρευνα ως Κατάστιχο αρ. 859 (έτος Εγίρας). Το πρωτότυπο αυτό ντοκουμέντο φυλάσσεται στα κρατικά οθωμανικά αρχεία της Άγκυρας και εκδόθηκε το 2001 στη δίτομη ιστορική μελέτη των Melek Delilbaşı και Muzaffer Arıkan με τίτλο "Hicrî 859 Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-i Tirhala".

Ξεφυλλίζουμε λοιπόν αυτό το κρατικό έγγραφο, που αποτυπώνει τα δεδομένα της φορολογικής απογραφής της εποχής εκείνης, με τα φορολογούμενα πρόσωπα και εισοδήματα. Θα δούμε έτσι ποιοι ήταν οι καταγεγραμμένοι κάτοικοι, τα ονόματα οικογενειών, τα προϊόντα που παρήγαγε ο τόπος μας εκείνης της εποχής και πόσο φόρο πλήρωνε στους σπαχήδες Γκλαβά και Μεχμέτ.

Κάθε επεισόδιο θα είναι αφιερωμένο αποκλειστικά σε ένα από τα χωριά μας ξεκινώντας από τη δική μας Ροσκά και συνεχίζοντας με τα διπλανά χωριά, που πλάι τους κυλά ο Κρικελλοπόταμος και τα αγναντεύουμε από τις τριγύρω ορεινές μας ράχες, τα Δολιανά, τα Ψιανά και την Καστανούλα. Πρόκειται για μια τοπική έρευνα, με γνώμονα το ενδιαφέρον γι’ αυτούς τους τόπους, με σκοπό να μοιραστούμε μνήμες και να ενημερώσουμε τους αναγνώστες μας για τις άγνωστες πτυχές της τοπικής μας Ιστορίας. Στο πλαίσιο αυτής της καταγραφής, σημειώνουμε ότι η Κοντίβα, το ερημωμένο πια χωριό, δεν αναφέρεται στο συγκεκριμένο “κατάστιχο”. Η απουσία της αποτελεί ένδειξη ότι εκείνα τα χρόνια δεν είχε σχηματιστεί ακόμα μόνιμος οικισμός στην περιοχή, η οποία χρησίμευε ως βοσκότοπος.

Μία εκτενής έρευνα σε περισσότερα χωριά της ευρύτερης περιοχής μας, για το σύνολο των ιστορικών αυτών δεδομένων απαιτεί χρόνο και μέσα, τα οποία προς το παρόν δεν είναι πλήρως διαθέσιμα.

Το ενδιαφέρον των οθωμανών για αυτά τα ορεινά χωριά ήταν καθαρά εισπρακτικό. Με τη στοχευμένη φορολογική καταγραφή τους επεδίωκαν να γνωρίζουν με ακρίβεια πόσος ήταν ο πληθυσμός και τι παρήγαγε. Εφάρμοσαν μάλιστα τον θεσμό του τιμαρίου, ένα σύστημα νομής φόρων, που συχνά παρομοιάζεται με το δυτικό φέουδο και κάποιους αιώνες αργότερα διαμορφώθηκε στο τσιφλίκι. Με αυτόν τον τρόπο ο σουλτάνος συντηρούσε τα έξοδα του επαρχιακού στρατού του, αντί για χρηματική αμοιβή συνδυάζοντας την αρμοδιότητα του στρατιωτικού διοικητή (σπαχή) με την ιδιότητα του τιμαριούχου. Έτσι λοιπόν, χωρίζοντας τις περιοχές σε φορολογικές ζώνες, παραχωρούσε επιπλέον στα έφιππα σώματα (σπαχήδες) το δικαίωμα να εισπράττουν οι ίδιοι τους φόρους.

Συγκεκριμένα, το Τιμάριο, που οι Γκλαβάς και Μεχμέτ, ως τιμαριούχοι, ανέλαβαν "να νέμονται και να προστατεύουν από κοινού" για λογαριασμό του σουλτάνου, περιελάμβανε 16 οικισμούς. Δίπλα στις οθωμανικές καταγραφές, αναγνωρίζουμε τα χωριά μας:

Karpeniş/Καρπενήσι: hane=εστίες 124

Laspi/Λάσπη (Αγ.Νικόλαος): hane=εστίες 24

Mirişi/Merişi/Μιρίσι/Μερίσι (Μυρίκη): hane=εστίες 49

Muzilo/Μουζίλο: hane=εστίες 21

Aniyada/Ανιάδα: hane=εστίες 33

Selo/Σέλο (Βύθισμα): hane=εστίες 23

Bircana/Bircata/Μπιρτζάνα/Μπιρτζάτα: hane=εστίες 9
(διαλυμένος οικισμός της Καλιακούδα)

Pisiyana/Ψιανά: hane=εστίες 23

Seliça/Σέλιτσα (Καστανούλα): hane=εστίες 16

Roska/Ρωσκά (Ροσκά): hane=εστίες 14

Zolyana/Δολιανά (Στουρνάρα): han=εστίες 8

Kariça/Καρίτσα: hane=εστίες 4

Zermati/Δερμάτι: hane=εστίες 2

Nostimo/Νόστιμο: hane=εστίες 34

Vutiro/Βούτυρο: hane=εστίες 13

Kiklista/Τσεκλίστα/Τσικλίστα (Σκοπιά): hane=εστίες 25


Με σκοπό να κατανοήσουμε τα στοιχεία που θα ακολουθήσουν, χρειάζεται να λάβουμε υπόψη μας την ορολογία που χρησιμοποιούσαν οι οθωμανοί γραφείς, καθώς κατέγραφαν τη δομή του χωριού με τυπική αυστηρότητα χρησιμοποιώντας συγκεκριμένους όρους:

Hane (Χανέ = Σπίτι): Δήλωνε την πλήρη οικογένεια, η οποία αποτελούσε την κύρια φορολογική μονάδα. Καταγραφόταν πάντα το όνομα του αρχηγού της οικογένειας (του πατέρα), καταγεγραμμένα με το όνομα και το επώνυμο σύμφωνα με τον βυζαντινό τρόπο.

Mücerred (Μουτζερέντ = Άγαμος): Δήλωνε τους ενήλικους αλλά ανύπανδρους άνδρες του χωριού, που είχαν δική τους παραγωγή και κατέβαλλαν μειωμένο φόρο.

Bive (Μπίβε = Χήρα): Καταγράφονταν οι γυναίκες, αρχηγοί νοικοκυριού, που είχαν χάσει το σύζυγό τους, οι οποίες τύγχαναν ειδικής φορολογικής ελάφρυνσης.

Isfendje (Ισφέντζ): Ο βασικός, ετήσιος, κεφαλικός φόρος ενήλικων χριστιανών ανδρών προς τον τιμαριούχο τους.

Φορολογία Προϊόντων: Στο τέλος κάθε οικισμού, το κατάστιχο κατέγραφε αναλυτικά το βάρος ή νομίσματα, τους φόρους (τη δεκάτη) επί των αγροτικών αγαθών: σιτάρι, κριθάρι, μούστος (κρασί), λινάρι, καθώς και τους φόρους για τα μελίσσια, τα πρόβατα και τους νερόμυλους.

Akce (Άκτσε = Άσπρα): Το βασικό ασημένιο εθνικό νόμισμα του Οθωμανικού κράτους, ανεικονικό σύμφωνα με τις επιταγές του Κορανίου.

Kile (Κιλέ = Κοιλό): Μονάδα μέτρησης χωρητικότητας και όγκου, για το εμπόριο και την αγροτική παραγωγή, αντιστοιχούσε την περίοδο εκείνη περίπου στα 74 λίτρα, ενώ επίσης στην πράξη λειτουργούσε και ως μονάδα βάρους.

Η παρουσίαση αυτών των δεδομένων δεν θα ήταν εφικτή χωρίς την πολύτιμη συμβολή της Διδάκτορος Ιστορίας – Οθωμανολόγου Χαιρέτη Φωτεινής, του Νημά Θεόδωρου με το σύγγραμμά του “Η Οθωμανική Απογραφή του 1454/55 στο Σαντζάκι των Τρικάλων”, Θεσσαλονίκη 2024. Εκφράζουμε τις ευχαριστίες μας στους ερευνητές, οι οποίοι με την εργασία τους στα οθωμανικά αρχεία, καθώς επίσης και με τη μετάφραση, μας προσέφεραν τα απαραίτητα στοιχεία, για να αναδείξουμε την Ιστορία του τόπου μας. Επίσης συμβουλευτήκαμε το κείμενο “Η Απογραφή των Κραβάρων στο Οθωμανικό φορολογικό κατάστιχο ΜΜ1Ο (1454-1455)” του Γεωργίου Κ. Λιακόπουλου, που είναι διαθέσιμο στο διαδίκτυο academia.edu και το άρθρο του Μαυρομύτη Ανάργυρου - Γιάννη “Άγραφα έτος 1454/55 μ.Χ.”, όπως είναι δημοσιευμένο στα "Ευρυτανικά Χρονικά", τεύχος 24 το 2007.

Ακολουθεί το 2ο Μέρος | Χωριό Ροσκά (229b)